projekt koła miłośników
ziemi bukowińskiej w berdiańsku na ukrainie południowo - wschodniej
pod patronatem towarzystwa

XXI MFF „Bukowińskie Spotkania”: Przystanek w Bonyhád

Bonyhád – miasto na południu Węgier – ma ponad 14 000 mieszkańców, wśród których przeważają Węgrzy, ale mieszkają tu również Seklerzy oraz Niemcy. Elisabeth Long pochodzenie Seklerów tłumaczy następująco:

  • Seklerzy stanowią zbiorowość należącą do plemion madziarskich, które przybyły do Kotliny Panońskiej pod koniec IX wieku;
  • Seklerzy są osobną, pierwotnie turkijską grupą, która wędrowała razem z Madziarami, lecz ma inne pochodzenie etniczne.

Do XI wieku Seklerzy przejęli język Madziarów. W późniejszym okresie utworzyli jedną z trzech najważniejszych grup etnicznych Siedmiogrodu. Mając własną organizację wojskową i cywilną, mogli cieszyć się autonomią w ramach Korony Węgierskiej, a ich regimenty wysyłano do ochrony granic terytorium węgierskiego od wschodu i zachodu.

Jednym z powodów opuszczenia przez Seklerów ich siedmiogrodzkich siedzib była zmiana sposobu organizacji granicznej strefy seklerskiej. Nowa polityka monarchii Habsburgów zagrażała dawnym przywilejom i prawom, jakie przysługiwały Seklerom. Po tragicznych wydarzeniach we wsi Madéfalva (dziś: Siculeni) w 1764 roku, około tysiąc Seklerów, w latach 1777–1786, ruszyło na Bukowinę. W 1777 roku osiedliło się tu sto rodzin seklerskich. W latach 1784 i 1786 przybywali kolejni osadnicy (ponad dwieście rodzin). Seklerskimi wsiami na Bukowinie były: Istensegíts („Boże dopomóż nam!”, obecnie: Ţibeni), Fogadjisten („Przyjmij wolę Bożą!”, obecnie: Iacobeşti), Józseffalva (obecnie: Vornicenii Mari), Hadikfalva (Dorneşti) i Andrásfalva (Măneuţi). Według spisu ludności z 1857 roku na Bukowinie żyło 7282 Seklerów, tj., 1,6%, a w 1910 roku – 10 391 osób, tj. 1,3% ogółu ludności Bukowiny. Do XIX wieku Seklerzy tworzyli pokrewną, ale odrębną od Węgrów grupę, z własną reprezentacją szlachty w siedmiogrodzkim sejmie.

W latach 1945–1946 seklerskie rodziny znów musiały wędrować, zostały wysiedlone głównie do byłych wsi niemieckich w komitacie Tolna, gdzie do dziś żyje większość z ich potomków. Seklerzy mieszkają między innymi w: Aparhant, Bàtaszék, Bonyhád, Bonyhádvarasd, Cikó, Diósberény, Dúzs, Fesönána, Györe, Hidas, Himesháza, Högyész, Izmény, Kakasd, Kaláznó, Kisdorog, Kismányok, Kisvejke, Kéty, Lengyel, Majos, Möscény, Nagyvejke, Nagymányok, Palotabozsok, Somberek, Székelyszabar, Tabód, Tevel, Varsád, Véménd, Závod, Zomba. Społeczność Seklerów bukowińskich szacowana jest na około 35 000 osób, z których prawie 28 000 mieszka dziś na Węgrzech w blisko 38 wsiach i miejscowości.

W Bonyhád dwadzieścia lat temu powstał Krajowy Związek Seklerów Bukowińskich, który jest przede wszystkim organizatorem węgierskiej edycji Międzynarodowego Festiwalu Folklorystycznego „Bukowińskie Spotkania”. Okazało się, że Árpád Potápi, burmistrz Bonyhádu, jest przewodniczącym Krajowego Związku Bukowińskich Seklerów, a ponadto jest także posłem do parlamentu węgierskiego. W 2000 roku węgierskie miasto Bonyhád stało się – oficjalnie – czwartą areną Międzynarodowego Festiwalu Folklorystycznego „Bukowińskie Spotkania”. Nad programem artystycznym wszystkich edycji festiwalu pracował Zbigniew Kowalski, założyciel „Bukowińskich Spotkań”.

XXI Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny w Bonyhád miał miejsce od 6.08.- 8.08. 2010. W pierwszym dniu przyjazdu gości: Slnovrat i Mikul’anki ze Słowacji, Dziordanek z Polski oraz Sălceanci z Rumunii odbyło się spotkanie kierowników zespołów. Wszystkich powitał Árpád Potápi, burmistrz Bonyhádu.

XXI Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny w Bonyhád miał miejsce od 6.08.- 8.08. 2010. W pierwszym dniu przyjazdu gości: Slnovrat i Mikul’anki ze Słowacji, Dziordanek z Polski oraz Sălceanci z Rumunii odbyło się spotkanie kierowników zespołów. Wszystkich powitał Árpád Potápi, burmistrz Bonyhádu.

Árpád Potápi, prezes Krajowego Związku Bukowińskich Seklerów, jest bukowińskim Seklerem. Jego dziadek, obywatel austriacki, urodził się w 1918 roku. Nie ukończył czterech lat, gdy – mieszkając w tym samym miejscu – stał się obywatelem rumuńskim. W latach 1939-40 był żołnierzem rumuńskim, później rumuńskim dezerterem. W 1941 roku jego rodzina wraz z grupą bukowińskich Seklerów została przesiedlona do regionu Baczka, na miejsce wypędzonej ludności serbskiej. Od 1943 roku do jesieni 1944 roku był węgierskim szeregowym. W 1944 roku Seklerzy bukowińscy po raz kolejny stali się uchodźcami i dopiero w 1945 roku osiedlili się i do dziś mieszkają na terytorium trzech okręgów południowych Węgier.

Festiwal rozpoczął się barwnym korowodem ulicami miasta. Na scenie bonyhadckiej zaprezentowało się siedemnaście seklerskich zespołów. Między innymi oklaskiwany był Sebestyén Ádám Székely Társulat z Kaskad, powstały w 1972 roku. Jest to zespół prezentujący tańce i pieśni bukowińskich Węgrów. Jego nazwa pochodzi od imienia i nazwiska założyciela zespołu, autora kilku książek o tematyce bukowińskich Seklerów i propagatora tej kultury. W repertuarze, oprócz pieśni i tańców, grupa ma także widowiska ukazujące zwyczaje i obrzędy ludowe z miejscowości Andrásfalva. Repertuar wzbogacają tańce z Siedmiogrodu i południowo-zachodnich Węgier.

Imię znanego etnografa amatora, nieżyjącego już Ádáma Sebestyéna nosi organizowany raz w roku konkurs na opowiadanie bajek seklerskich. Odbywa się zawsze w miejscowości zamieszkiwanej przez Seklerów bukowińskich. Cele tej wielkiej imprezy to: zachowanie świadomości i gwary seklerskiej oraz pielęgnacja skarbu seklerskiej baśni.

Véméndi Székely Népdalkör, Koło Seklerskie z Véménd, założone w latach 50., od początku pielęgnuje i popularyzuje tradycje bukowińskich Seklerów. Jest to przede wszystkim zespół śpiewaczy, który prezentuje ludowe pieśni etniczne.

Tolna-Mözsi Székely Baráti Kör Tánccsoportja , Seklerskie Towarzystwo Przyjaciół Tańca z Tolny i Mözs powstało w 1989 roku. W jego skład wchodzi grupa śpiewacza oraz taneczna. Repertuar oparty jest na wciąż żywych w środowiskach wiejskich tradycjach bukowińskich Seklerów.

Kétyi Székely Népdalkör, Koło Pieśni Ludowej w Kéty zostało założone przez przesiedleńców i potomków z bukowińskiej wsi Hadikfalva w 1997 roku. Na scenie wykonują oryginalne pieśni ludowe bukowińskich Seklerów. Prezentują się w oryginalnych ludowych strojach. Są uczestnikami licznych koncertów krajowych i zagranicznych.

Högyészi Székely Kör Bokréta Néptánccsoportja, Folklorystyczno-taneczny zespół Bokréta z Högyész założyli mieszkańcy bukowińskiej miejscowości Istensegits dobrze posługujących się gwarą seklerską, ponadto znający również język rumuński. Repertuar zespołu opracowano na podstawie oryginalnych materiałów z rodzimej wsi. Warto zaznaczyć, że niektóre z jednobarwnych spódnic i kamizelek dziewcząt oraz ubiory męskie, w tym buty z cholewami (najstarsze z 1917 roku!) – to kostiumy oryginalne. Prezentacje taneczne są uzupełniane pieśniami i scenkami pokazującymi tradycyjne zwyczaje, wykorzystywane przy tym także są oryginalne rekwizyty. Członkowie zespołu do dziś starannie kultywują dziedzictwo kulturowe zapamiętane i przywiezione z Bukowiny: stroje, pieśni, zwyczaje.

Bonyhádi Székely Kör to Chór Pieśni Ludowej działający od 1991 roku w Bonyhád przy Związku Bukowińskich Seklerów. Chór stworzyły osoby urodzone na Bukowinie. Chórzyści zbierają i odtwarzają seklerskie pieśni ludowe oraz opracowują ich sceniczną prezentacją. Wśród członków chóru są osoby, które gromadzą pamiątki i przedmioty kultury materialnej.

Izményi Népi Együttes, Zespół Ludowy z Izmény istnieje od 1971 roku. Prezentuje przede wszystkim pieśni i tańce z bukowińskiej miejscowości Andrásfalva. W jego repertuarze nie brakuje widowisk związanych z dorocznymi obrzędami i zwyczajami ludowymi bukowińskich Seklerów.

Bukovinai Székely Népdalkör, Érd, Ludowe Koło Śpiewacze Seklerów Bukowińskich zostało założone w 1971 roku, w naddunajskim miasteczku Érd, na przedmieściach Budapesztu. Wykonują nie tylko pieśni powszechnie znane, ale i pieśni seklerskie pozyskane z Archiwum Węgierskiej Akademii Nauk. Programy wokalne wzbogacają przypowieściami i zwyczajami ludowymi, ponadto zespół prezentuje spektakle np. bożonarodzeniowy.

Teveli Székely Kör, Chór Pieśni Ludowej z Teveli funkcjonuje od 1989 roku. Uczestniczą w nim potomkowie mieszkańców bukowińskiej wsi Hadikfalva. Głównym celem artystycznej działalności grupy jest ochrona i kultywowanie bogatych tradycji folklorystycznych rodzimej wsi, ponadto przekazanie dziedzictwa kulturowego młodemu pokoleniu. Na scenie często prezentacje występują wraz z Fiatalok Egyesülete, zespołem tanecznym.

Teveli Fiatalok Egyesülete, czyli Koło Pieśni Ludowej z Tevel. Jego członkowie są potomkami mieszkańców bukowińskiej miejscowości Hadikfalva. Od 1999 roku obok chóru działa również zespół taneczny. W repertuarze zespołu dominują tańce Seklerów z Bukowiny, uzupełniają je tańce przejęte od bukowińskich Rumunów i sąsiadów Niemców z Tevel, ponadto przedstawiają programy ukazujące migracyjne losy Seklerów.

Magyar Dalkör, Polatabozsok. Madziarski Zespół Śpiewaczy działa od 1992 roku we wsi Palotabozsok, znajdującej się w południowej części Węgier, na obszarze Wielkiej Niziny Węgierskiej, w pobliżu granicy serbskiej. Ambicją zespołu jest zachowanie autentycznych tradycji bukowińskich Seklerów. Stroje ludowe uczestników zespołu są oryginalne, wykonane jeszcze przed przesiedleniem z Bukowiny.

Oprócz wyżej wymienionych, w festiwalu udział wzięły również następujące seklerskie zespoły o rodowodzie bukowińskim: Kranzlein Néptánccsoport, Kisdorogi Székely Népdalkör, Lengyeli Bukovinai Székely Népdalkör, Garai Ifjúsági Tánccsoport, Bátaszéki Székely Népdalkör, Saroglya Székely Népdalkör, Kakasd.

Celem Krajowego Związku Seklerów Bukowińskich – głównego organizatora „Bukowińskich Spotkań” na Węgrzech – jest zjednoczenie Seklerów bukowińskich, opieka nad wartościami i dorobkiem kulturalnym, zapewnienie bytu zespołom kultywującym tradycje. Trzon związku tworzy dzisiaj ponad 30 grup, są wśród nich koła tkackie, hafciarskie, zespoły taneczne, grupy śpiewacze, działają też artyści indywidualni. Prośby o przyjęcie do Związku wpływają od grona przyjaciół, grup literackich, chęć członkostwa zgłaszają także osoby prywatne.

Konferansjerem tej edycji Festiwalu była Krisztina Csibi, która z pochodzenia jest bukowińską Seklerką. Jej ojciec w wieku czternastu lat musiał opuścić wieś bukowińską. Matka Krisztiny urodziła się w 1942 roku w Baczce, zaś jej babka ze strony matki była Rumunką, a w jej rodzinie odnotowano osoby o niemieckich nazwiskach. Dorastała, jak sama wspomina, w kręgu różnorodnych słów i pojęć, których znaczenia często nie rozumiała. Była kierowniczką chóru, później nauczycielką tańca ludowego, etnografem z zamiłowania. Ukończyła etnografię, obecnie pracuje w muzeum w Bonyhád.

XXI Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny „Bukowińskie Spotkania” w Bonyhád otworzył Árpád Potápi, jako gospodarz miasta oraz jako główny organizator. W trakcie prezentacji scenicznych dojechała także grupa kolarzy, która wystartowała w Seklerskim Tour. Uczestnikami tego rajdu były osoby mieszkające w Serbii o rodowodzie seklerskim, węgierskim, rumuńskim i inni. Grupa ta wyruszyła z seklerskich miejscowości na Bukowinie tak, aby dojechać na metę pierwszego festiwalu i uczestniczyć w międzynarodowym, wielobarwnym przedsięwzięciu. W następnym roku również planowany jest podobny rajd, do którego organizatorzy zapraszają chętnych niezależnie od narodowości i pochodzenia.

Po prezentacjach scenicznych odbyła się wspólna zabawa w amfiteatrze. Atmosferę umilały kapele: Csurgó oraz Waldek.

W kolejnym dniu festiwalu chętni zwiedzali miasto, dla gości przygotowano program w muzeum, a po południu do miejscowości Kismányokon wyruszył zespół Csernakeresztúri Hagyományörzö Edyüttes. Rumuński zespół Sălceanci odwiedził bukowińskich Seklerów w Véménden, Dziecięcy Zespół Górali Czadeckich z Jastrowia Dziordanki zaprezentował się w Hőgyészen, a Słowacy Slnovrat i Mikul’anka bawili się wraz z Bukowińczykami w Kéty. We wszystkich tych miejscowościach zespoły były witane przez burmistrzów oraz władze samorządowe.

Na widowni nie zabrakło również badaczy seklerskich, wśród których między innymi byli Elisabeth Long, Krisztina Csibi, Rudolf László i inni. Dla chcących zdobyć nowe doświadczenia zawodowe przygotowano naukę rzeźby bramy seklerskiej.

Warto przypomnieć, że zanim Krajowy Związek Seklerów Bukowińskich został głównym organizatorem „Bukowińskich Spotkań” w Bonyhad, zespoły Seklerów bukowińskich brały udział w polskiej części festiwalu. Solistka – Emma Keleman koncertowała na jastrowieckiej scenie w 1996 roku, rok później zaprezentował się Zespół Taneczny Hargita, Mözs. W 1998 roku w Jastrowiu i Pile oklaskiwano Seklerski Zespół Taneczny Sebestyén Ádám, Kakasd. W 1999 roku Seklerski Zespół Taneczny Sebestyén Ádám z Kakasd brał udział już we wszystkich trzech edycjach festiwalu – w Polsce, Rumunii i na Ukrainie. W części rumuńskiej w 1999 roku wystąpił również zespół Székely Táncegyesüttes, Aparhant. Od 2000 roku Seklerzy bukowińscy na Wegrzech mają przyjemność oficjalnie gościć swoich sąsiadów bukowińskich: Rumunów, Polaków, Ukraińców, Żydów, Niemców, Słowaków i innych.

Mam przed sobą dwie mapy:

  • szlaki migracyjne górali bukowińskich 1803-1947;
  • migracja bukowińskich Seklerów 1764-1945.

Strzałki na mapie co chwilę prowadzą daną grupę w inne miejsca, każda z tych grup przemieszcza się w czasie i przestrzeni. Godnym podkreślenia jest, że około 150-letni okres pobytu na Bukowinie pozwolił na kształtowanie się każdej z tych grup, nauczył je wspólnego życia, wspólnej pracy, ale też wspólnych zabaw. Poszczególne grupy dostrzegają piękno w tej różnorodnej mozaice nie tylko narodowościowej, ale i religijnej, ponadto językowej i kulturowej. Im bardziej różnorodnie zrobiło się na Bukowinie, tym bardziej każda grupa dbała o pielęgnowanie własnych wartości kulturowych. Okres austro-węgierski można uważać za idealny, wręcz wzorcowy dla wszystkich etnosów i narodów bukowińskich. Od tego czasu i praktycznie do dziś na Bukowinie nie ma rodziny jednonarodowościowej.

Początek drugiej wojny światowej zaburzył ład i porządek w ukształtowanym bukowińskim świecie. Nagle, żyjąc w jednej wsi stajesz się świadkiem i obywatelem - co chwilę - innego państwa. Z biegiem lat opanowany alfabet łaciński nagle zmieniano na cyrylicę, a historia nabrała tempa. Rozpoczęła się kolejna wielka „podróż” różnych grup etnicznych i narodowych z Bukowiny w różnych kierunkach. Seklerów bukowińskich w 1941 roku przesiedlono do Baczki, leżącej dziś w Serbii, aby w 1944 roku zmusić ich do przeniesienia się na południowo-wschodnie Węgry.

Polacy bukowińscy, latach 1945-1947, opuszczali zaś kolejno swoje wsie, aby zająć poniemieckie domy na Dolnym Śląsku i tzw. Ziemiach Zachodnich. Wiadomo, że i sama Bukowina jako całość na mapie geograficznej przestała istnieć w 1944 roku, w wyniku politycznych podziałów. Rodziny bukowińskie zostały podzielone kolczastym drutem, granicą państwową: rosyjsko-rumuńską, dziś: ukraińsko-rumuńską. Każdy z Bukowińczyków, członek każdej z grup: Seklerów, Polaków, Żydów, Niemców, Rumunów, Ukraińców i innych - jedynie w sercach przechowywał, to co dziś nazywamy dziedzictwem kulturowym. Na to nakładała się niewyobrażalna tęsknota, zwłaszcza osób urodzonych na tej ziemi, a potem wypędzonych i wyśmiewanych w nowym miejscu zamieszkania, w nowym środowisku stereotypowo przezywani Rumunami i Cyganami, np. Bukowińczyków w Hornej Sztubni na Słowacji i Seklerów w Bonyhad i górali w Jastrowiu.

Musiało minąć ponad pół wieku, aby bukowińskie grupy z różnych zakątków świata mogły odwiedzić swoich krewnych, aby mogły spotkać się kuzynki, kuzyni, dawni przyjaciele. Zniesiona została żelazna kurtyna Związku Sowieckiego, ale też nie do końca...

To dzięki „Bukowińskim Spotkaniom” odnalazły się groby bliższej i dalszej rodziny, to dzięki temu festiwalowi poznały się rodziny, które ponad 50 lat nie miały między sobą kontaktu, to dzięki „Bukowińskim Spotkaniom” zostały i zostają przełamywane bariery i stereotypy. Można podać setki pięknych przykładów na to czym są „Bukowińskie Spotkania”. Czy nie piękna jest taka scenka: Polka nuci na skrzypcach melodię, za nią akordy podłapuje Rumun, po chwili dołączają Słowacy śpiewając swoją pieśń… Warto zaznaczyć, że w festiwalu uczestniczą już grupy dziecięce i młodzieżowe. Na festiwalu w Bonyhad połączyły je nie tylko prezentacje, ale i wspólne zabawy. Młodzież rumuńska i słowacka poza występami wspólnie grała w piłkę, a starsi i opiekunowie wieczorami nucili piosenki w różnych językach.

Bukowińczycy są zakorzenieni w przeszłości poprzez historyczne dziedzictwo. W przypadku etnosów bukowińskich przeszłość jest wyróżnikiem i posiada moc sakralizującą. Jak wskazują współczesne działania grup bukowińskich (Seklerów, Górali bukowińskich) historia okazała się czasem poprzedników, tzn. przodków. Można by rzec, że odtworzenie przeszłości daje pewien drogowskaz dla pokoleń. Ci obecni są dziś wspólnotą (np. Seklerzy), która odziedziczyła pewien schemat i kontynuuje go.

Podsumowując rozważania dotyczące węgierskiej edycji „Bukowińskich Spotkań” warto wskazać na osiągane wartości poza postawionymi celami festiwalu. Zwłaszcza młodemu pokoleniu „Bukowińskie Spotkania” ukazują świadomość wspólnej przeszłości, widoczny jest przekaz wartości i wzorów zachowań. Pieśni ludowe każdego bukowińskiego narodu są pełne powagi, dostojeństwa, melancholii, ale wzbogacone są także dynamicznymi tańcami, kolorowymi i oryginalnymi dla każdej grupy strojami ludowymi, i te przechowane z dalekiej przeszłości i te nowe mające sporo pożyczek od sąsiadów. Każdą grupę cechuje zespół znaków identyfikacyjnych, pomagających odróżnić od innych, ponadto każda grupa posiada także cechę Bukowińczyka.

Nie sposób wymienić wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób przyczynili się do tego, aby ta edycja „Bukowińskich Spotkań” odbyła się w znakomitej atmosferze Na zakończenie pragnę zatem podziękować Irénie Szarvas, Krisztinie Csibi, Árpádowi Potápi, a także wszystkim tym bukowińskim Seklerom, którzy są dziś kontynuatorami swoich przodków.

dr Helena Krasowska Instytut Slawistyki PAN Warszawa